Türkiye’de her yıl yaklaşık iki bin işçi çalışırken yaşamını yitiriyor. HABAŞ’ta 19 işçinin ölümü, yalnızca bir fabrikanın değil, işçi sağlığı ve güvenliği sisteminin, kamusal denetimin ve sendikal temsilin de sorgulanmasını bir kere daha acil hale getirdi. Derhal Yeni bir işçi sağlığı ve güvenliği düzeni kurulması gerekiyor!
İzmir Aliağa’daki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda 9 Kasım 2026’da meydana gelen patlamada 19 işçi yaşamını yitirdi, çok sayıda işçi yaralandı. Geride acılı aileler, yaralı işçiler ve çalışma arkadaşlarını kaybeden binlerce emekçinin yaşadığı derin üzüntü kaldı.
Ancak HABAŞ’taki facia, yalnızca bir patlamanın teknik nedenleriyle açıklanabilecek bir olay değildir. Aynı işletmelerde daha önce de ölümlü kazalar yaşanmış olması, geçmişteki uyarıların ve alınan önlemlerin yeterliliğini sorgulamayı zorunlu kılmaktadır.
Dahası, böylesine büyük bir felaketin hemen ardından işçilerin yeniden çalışmaya yönlendirilmesi ve güvenli çalışma koşulları talep eden işçilerin protestolarına güvenlik güçlerinin müdahale etmesi, Türkiye’de üretim ile insan yaşamı arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğuna dair manzarayı bir kez daha çıkartmıştır.
HABAŞ’ta yaşananlar, ülkemizde artık olağanlaşmış gibi görünen işçi ölümlerinin önlenmesi için çalışma yaşamında köklü değişikliklere ihtiyaç bulunduğunu bir kez daha göstermiştir.
Türkiye’de işçi ölümleri: Süreklilik kazanmış bir toplumsal sorun
Türkiye, ölümlü iş kazaları bakımından son derece olumsuz bir konumdadır. 2008–2024 dönemini kapsayan uluslararası bir araştırmada Türkiye’de 100 bin çalışan başına ortalama ölümlü iş kazası sıklığı 8,64, incelenen 25 Avrupa Birliği ülkesinde ise 2,36 olarak hesaplanmıştır. Türkiye’deki oran yaklaşık 3,7 kat daha yüksektir.
Bu farklılıkta çalışma yaşamının örgütlenmesi, güvencesiz istihdam, işçilerin örgütlenme düzeyi, iş güvenliği uygulamaları ve kamusal denetimin etkinliği de belirleyici öneme sahiptir.
İSİG Meclisi verilerine göre 2013–2025 yılları arasında en az 24.860 işçi çalışırken yaşamını yitirmiştir. Bu, yılda ortalama 1.912 işçinin ölmesi demektir. 2020 yılında 2.427, 2021’de 2.170, 2024’te 1.897 ve 2025’te 2.105 işçi hayatını kaybetmiştir. 2026’nın ilk on ayında da en az 1.930 işçi yaşamını yitirmiştir.
Üstelik bunlar, ulaşılabilen ve kayıt altına alınabilen ölümlerdir. Meslek hastalıklarından kaynaklanan, çoğu zaman yeterince teşhis ve kayıt altına alınamayan ölümler bu tablonun önemli bir başka boyutunu oluşturmaktadır.
Bu veriler, işçi ölümlerinin Türkiye’deki çalışma düzeninin süreklilik gösteren yapısal sorunlarından biri olduğunu ortaya koymaktadır. Türkiye’de 2012 yılında kabul edilen 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenlere önemli yükümlülükler getirmiştir. Ancak aradan geçen yıllara rağmen işçi ölümlerinin yüksek düzeyde devam etmesi, yalnızca mevzuatın varlığının yeterli olmadığını göstermektedir.
Sorun, iş güvenliğini işletmelerin maliyet hesaplarına bağımlı kılan, işçilerin denetim süreçlerindeki etkisini sınırlayan ve kamusal denetimin yeterince etkili işlemediği bir çalışma düzenidir.
HABAŞ’ta daha önce de işçiler öldü: Neden önlenemedi?
İSİG Meclisi’nin derlediği bilgilere göre 1995 yılından bu yana HABAŞ’ın çeşitli işletmelerinde en az 45 işçi yaşamını yitirmiştir. Bunların 38’i 2013 sonrasında meydana gelmiştir.
1999 yılında çelikhanede bir potanın düşmesi sonucunda dört işçinin yaşamını yitirdiği, 2019 yılında yaklaşık 80 ton sıvı çeliğin çalışma alanına dökülmesiyle 11 işçinin yaralandığı bildirilmiştir. Sonraki yıllarda da düşme, ağır malzeme hareketleri ve patlamalar nedeniyle ölümler ve yaralanmalar yaşanmıştır. Son büyük patlamadan yalnızca 19 gün önce, 21 Ekim’de taşeron işçi Hakan Doğan yüksekten düşerek, 5 Kasım’da ise 20 yaşındaki taşeron işçi Eyüp Eğinli bir iş makinesi lastiğinin patlaması sonucunda yaşamını yitirmiştir.
HABAŞ’ın 2025 Sürdürülebilirlik Raporu’nda yer alan iş güvenliği verileri de dikkat çekicidir. İşgünü kaybına yol açan kazaların sayısı, şirket çalışanlarında 2024’te 109 iken 2025’te 146’ya, taşeron çalışanlarda ise 38’den 83’e yükselmiştir.
Bu tablo karşısında bazı soruların yanıtlanması zorunludur.
Önceki ölümlü kazaların ardından hangi teknik ve idari önlemler alınmıştır? İşyeri hekimleri ve iş güvenliği uzmanları hangi riskleri belirlemiş, hangi uyarıları yapmıştır? Bu uyarıların ne kadarı yerine getirilmiştir? Çalışma Bakanlığı müfettişleri hangi denetimleri gerçekleştirmiş, hangi eksiklikleri saptamış ve hangi yaptırımları uygulamıştır?
Bu soruların yanıtları açıklanmadan, son patlamayı yalnızca teknik bir arıza veya çalışanların bireysel hataları üzerinden değerlendirmek kabul edilemez.
Sendikal örgütlenme neden işçilerin yaşamını koruyamadı?
HABAŞ’ta yetkili sendika olan Türk Metal’in sorumluluğu da ortadadır. Sendikal örgütlenmenin temel amaçlarından biri, işçilerin çalışma koşulları ve yaşamları üzerinde söz sahibi olabilmeleridir.
Türk Metal, patlamanın ardından yaptığı açıklamada olayı iş cinayeti olarak nitelendirmiş ve sorumluların yargılanmasını istemiştir. Ancak soruyoruz : Geçmişteki ölümlü kazalar karşısında sendika hangi girişimlerde bulunmuştur? İş sağlığı ve güvenliği kurullarında hangi tehlikeleri gündeme getirmiştir? İşverenin yerine getirmediği talepler karşısında hangi mücadele yöntemlerini kullanmıştır?
Bu soruların yanıtları kamuoyuna açıklanmalıdır. HABAŞ örneği, sendikalı bir işyerinde de ağır iş cinayetlerinin yaşanabildiğini göstermektedir. Dolayısıyla yalnızca sendikal örgütlenmenin varlığı değil, sendikaların demokratik işleyişi, işçilerin temsilcileri üzerindeki denetimi ve iş güvenliği konusundaki mücadele kapasiteleri de önemlidir. Bu ve benzeri olaylar bir açıdan da Türkiye’ de ki sendikaların durumunun bir göstergesi niteliğindedir.
İşçilerin güvenli çalışma talebine baskıyla yanıt verilemez
HABAŞ faciasının ardından işçilerin yeniden çalışmaya yönlendirilmesi, fabrikaya cep telefonu sokulmasının yasaklanması ve güvenlik koşullarının yeterince açıklanmaması işçilerin haklı tepkilerine yol açmıştır.
İşçiler, arkadaşlarını kaybettikleri bir işyerinde patlamanın nedenleri tam olarak açıklığa kavuşturulmadan çalışmaya devam etmek istememeleri çok doğal bir durumdur.
13 Kasım’da fabrika önünde düzenlenen protestolara jandarma müdahale etmiş, işçiler gözaltına alınmıştır. Güvenlik görevlileri ve bazı sendika temsilcileri konuşan işçilere saldırmış, işçilerde arkadaşlarını korumuşlardır.
Devletin öncelikli görevi, işçilerin yaşamını ve anayasal haklarını korumak, patlamanın nedenlerini ortaya çıkarmak ve sorumlulukları belirlemektir. Üretimin sürekliliği, hiçbir koşulda işçilerin yaşam hakkından daha önemli görülemez.
İş cinayetlerini önlemek için güvenceli ve sendikalı çalışma
Türkiye’de işçi ölümlerini azaltmak için yalnızca iş güvenliği mevzuatında değişiklik yapmak yeterli değildir. Öncelikle çalışma yaşamının güvencesiz ve parçalanmış yapısının değiştirilmesi gerekmektedir.
Bütün işçilerin sendikal örgütlenme ve toplu pazarlık hakları fiilen güvence altına alınmalıdır. Sendikalı olmak, işten çıkarılma veya baskı görme riski taşıyan bir tercih olmaktan çıkarılmalıdır.
Aynı üretim sürecinde çalışan işçilerin farklı işverenlere bağlı olması, iş güvenliği sorumluluklarının parçalanmasına ve ortak örgütlenmenin zayıflamasına yol açmaktadır. Bütün işçiler esas olarak doğrudan işverenin kadrosunda, sürekli ve güvenceli istihdam koşullarında çalışmalıdır. Sürekli işlerde taşeron, geçici ve güvencesiz çalışma biçimlerinin yerine kadrolu istihdam esas alınmalıdır.
Ancak güvenceli ve sendikalı çalışma da tek başına yeterli değildir. İşçilerin yalnızca sendikaya üye olmaları değil, sendikalarda ve işyerindeki çalışma koşullarının belirlenmesinde doğrudan söz sahibi olmaları gerekmektedir.
İşyeri hekimleri ve iş güvenliği uzmanları işverene bağımlı olmamalıdır
Türkiye’deki iş sağlığı ve güvenliği sisteminin en önemli yapısal sorunlarından biri, işyeri hekimleri ve iş güvenliği uzmanlarının ekonomik ve idari bakımdan işverene bağımlı olmalarıdır. Bu hizmetler, işverenin doğrudan istihdam ettiği personel veya işverenin hizmet satın aldığı ortak sağlık ve güvenlik birimleri aracılığıyla yürütülmektedir.
İşçilerin sağlığını korumakla görevli olan meslek mensuplarının ücretlerinin ve çalışma koşullarının denetlemek durumunda oldukları işverene bağlı olması, ciddi bir çıkar çatışması yaratmaktadır.
Bir iş güvenliği uzmanı, üretimin durdurulmasını gerektirecek bir tehlike belirlediğinde işverenin ekonomik çıkarlarıyla karşı karşıya gelebilmektedir. İşyeri hekimi de çalışanların sağlığını korumak için gerekli gördüğü önlemleri savunurken benzer baskılarla karşılaşabilmektedir.
Mevzuatta bu meslek mensuplarına belirli güvenceler ve bildirim yükümlülükleri tanınmış olsa da bunlar işverene ekonomik bağımlılığı ortadan kaldırmamaktadır. İşçilerin yaşamını korumakla görevli kişilerin mesleki geleceği, denetledikleri işverenin kararlarına bağlı olmamalıdır.
Almanya ve Fransa deneyimleri: Bağımsız ve ortak yönetimli kurumlar
Almanya’da Berufsgenossenschaften adı verilen mesleki kaza sigortası kurumları, kamu hukuku kapsamında idari ve mali özerkliğe sahip kuruluşlardır. İşverenlerin zorunlu katkılarıyla finanse edilen bu kurumların yönetiminde işçi ve işveren temsilcileri eşit haklarla yer almaktadır. Bu kurumlar İşyerlerini denetleyebilmekte, bağlayıcı önleme kurallarının uygulanmasını isteyebilmekte ve yasal yetkileri çerçevesinde yaptırım süreçlerini işletebilmektedirler. Bununla birlikte Almanya’da bütün işyeri hekimleri ve iş güvenliği uzmanları bu kurumların çalışanı değildir.
Fransa’da ise işletmeler arası iş sağlığı ve önleme hizmetleri (SPSTI), işverenlerin katkılarıyla finanse edilen, kâr amacı gütmeyen kuruluşlardır. Yönetimlerinde işçi ve işveren temsilcileri eşit sayıda yer almaktadır. Bu kuruluşlarda çalışan işyeri hekimleri, hemşireler ve önleme uzmanları, hizmet verdikleri işletmelerin doğrudan çalışanı olmadan görev yapabilmektedir.
Fransa’daki bu model, iş sağlığı personelinin tek bir işverene bağımlılığını azaltması bakımından önemlidir. Ancak kuruluşların finansmanında işverenlerin belirleyici rolü devam etmekte, doğrudan yaptırım yetkileri ise sınırlı bulunmaktadır.
Türkiye için önerimiz, bu modellerin güçlü yanlarını birleştiren, ancak daha ileri bir kamusal bağımsızlık ve demokratik işçi katılımı öngören yeni bir sistemdir.
Özerk bir ” İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kamu Kurumu” kurulmalıdır
Türkiye’de işçi sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere, işveren katkıları ve kamu kaynaklarıyla finanse edilen, yönetiminde işçi, kamu ve işveren temsilcilerinin bulunduğu, idari ve mali bakımdan özerk bir kamu kurumu oluşturulmalıdır.
İşyeri hekimleri, iş güvenliği uzmanları ve ilgili sağlık personeli, çalıştıkları işletmelerin değil, bu kurumun güvenceli çalışanları olmalıdır.
Bu meslek mensuplarının ücretleri, görev süreleri ve mesleki yükselmeleri denetledikleri işverenlerin kararlarına bağlı olmamalıdır. Kurum, işyerlerindeki tehlikeleri belirlemek, giderilmesini zorunlu kılmak ve ciddi tehlike durumlarında işin durdurulmasını sağlayacak etkili yasal yetkilerle donatılmalıdır.
Ancak böyle bir kurumun gerçekten bağımsız olabilmesi için yalnızca işveren karşısında değil, siyasi iktidar karşısında da özerkliğinin güvence altına alınması gerekir. Yönetici atamaları, bütçesi, denetçi güvenceleri ve karar süreçleri açık ve demokratik kurallara dayanmalıdır. Kurumun mali kaynakları ve faaliyetleri kamuoyunun denetimine açık olmalıdır.
İşçiler yalnızca korunacak kişiler değil, kararların ortakları olmalıdır
İşyerlerindeki tehlikeleri çoğu zaman en iyi bilenler, o işyerinde çalışan işçilerdir. Bu nedenle işçilerin bilgisi ve deneyimi, iş güvenliği kararlarının temel kaynaklarından biri olmalıdır.
Her işyerinde işçilerin özgürce seçeceği iş sağlığı ve güvenliği temsilcileri bulunmalıdır. Bu temsilciler yalnızca danışılan kişiler olmamalı; risk değerlendirmelerine, işyeri denetimlerine, alınacak önlemlerin belirlenmesine ve uygulanmasının izlenmesine katılmalıdır.
Temsilciler, işverenin veya sendika yönetiminin atamasıyla değil, doğrudan işçilerin gizli oyuyla seçilmelidir. Sendikalı ve sendikasız bütün işçiler bu seçimlerde eşit haklara sahip olmalıdır.
İşçi temsilcilerinin görevlerini yerine getirebilmeleri için ücretli çalışma zamanı, eğitim, işyerindeki belgelere erişim ve işten çıkarılmaya karşı özel güvence sağlanmalıdır.
Ciddi ve yakın tehlike durumunda işçilerin çalışmaktan kaçınma hakkı etkili biçimde korunmalıdır. İşçi temsilcilerinin tehlikeli faaliyetlerin durdurulması için bağımsız kuruma doğrudan başvurabilmesi ve acil denetim talep edebilmesi güvence altına alınmalıdır.
Büyük ve yüksek riskli işletmelerde işçi temsilcilerinin katılımıyla sürekli çalışan iş güvenliği kurulları oluşturulmalı; bu kurulların kararları ve işverenin verdiği yanıtlar kayıt altına alınmalıdır.
İşçiler, yalnızca kendileri için alınan kararların sonuçlarına katlanan kişiler değil, bu kararların oluşturulmasına katılan asli özneler olmalıdır.
Yeni bir işçi sağlığı ve güvenliği düzeninin temel ilkeleri
Türkiye’de iş cinayetlerinin önlenmesi için yeni bir yasal ve kurumsal düzenleme yapılmalıdır. Bu düzenleme, yalnızca mevcut mevzuattaki eksiklikleri gidermekle sınırlı kalmamalı, işçi sağlığı ve güvenliği sisteminin temel yaklaşımını değiştirmelidir.
Böyle bir düzenlemenin dayanması gereken temel ilkeler şunlardır:
Birincisi, güvenceli ve sendikalı çalışma temel hak olarak korunmalıdır. Bütün işçilerin sendikal örgütlenmesi ve toplu pazarlık hakları fiilen güvence altına alınmalı; sürekli işlerde doğrudan, kadrolu ve güvenceli istihdam esas olmalıdır.
İkincisi, işçi sağlığı ve güvenliği hizmetleri işverenden bağımsızlaştırılmalıdır. İşyeri hekimleri ve iş güvenliği uzmanları, bağımsız ve özerk kamu kurumunun güvenceli çalışanları olmalıdır.
Üçüncüsü, kurumun finansmanı kamusal sorumluluk temelinde düzenlenmelidir. İşverenlerden alınacak zorunlu ve işyerinin risk düzeyine göre farklılaştırılmış katkı payları ile kamu kaynakları kullanılmalı; çalışanlara ek mali yük getirilmemelidir.
Dördüncüsü, kurumun yönetiminde demokratik temsil güvence altına alınmalıdır. İşçi, kamu ve işveren temsilcileri yönetime katılmalı; sendikasız işçilerin de temsil edilmesi sağlanmalıdır. Kurumun siyasi iktidar ve işveren karşısındaki özerkliği korunmalıdır.
Beşincisi, işçilerin doğrudan katılımı sağlanmalıdır. İşyerlerindeki İşçi sağlığı ve güvenliği temsilcileri bütün çalışanlar tarafından özgürce seçilmeli, denetim ve karar süreçlerinde etkili yetkilere sahip olmalıdır.
Altıncısı, bağımsız denetim ve etkili yaptırım sistemi kurulmalıdır. Ciddi tehlikelerde üretimin durdurulmasını sağlayan, işverenlerin yükümlülüklerini yerine getirmesini zorunlu kılan ve alınan kararların uygulanmasını izleyen güçlü bir denetim sistemi oluşturulmalıdır.
Yedincisi, iş kazaları ve meslek hastalıkları konusunda tam şeffaflık sağlanmalıdır. Ölümler, yaralanmalar, meslek hastalıkları, denetim raporları ve uygulanan yaptırımlar kamuoyuna açık biçimde yayımlanmalıdır.
Sekizincisi, işçilerin yaşam hakkı her türlü üretim ve kâr hedefinin üzerinde tutulmalıdır. Güvenli olmayan koşullarda çalışmayı reddeden işçiler hiçbir hak kaybına uğramamalı, güvenlik nedeniyle durdurulan işlerde çalışanların ücret ve sosyal hakları korunmalıdır.
Hiçbir işçi ekmeğini kazanmak için hayatını kaybetmek zorunda değildir! İşçinin yaşam hakkı, üretimin sürekliliğinden ve işverenin kârından önce gelir!

